मुंबई: छत्रपती शिवाजी महाराजांनी आपली ९० टक्के युद्धे मराठा सरदारांविरुद्धच लढली आणि चारही मोरे बंधूंना अत्यंत क्रूरपणे ठार करून जावळी व रायगडचे किल्ले मिळवले, असे वादग्रस्त विधान इतिहासकार डॉ. रुचिका शर्मा यांनी एका व्हायरल व्हिडिओमध्ये केले आहे. या विधानावरून सोशल मीडियावर तीव्र प्रतिक्रिया उमटत असून, महाराजांच्या संघर्षांचे स्वरूप, मराठा वतनदारांशी असलेले संबंध आणि जावळी मोहिमेचा इतिहास यावर नव्याने चर्चा सुरू झाली आहे. मात्र, उपलब्ध समकालीन साधने आणि ऐतिहासिक नोंदी तपासल्यास, ‘९० टक्के युद्धे’ किंवा ‘अहमदनगर राज्याविरुद्ध लढा’ यांसारखे दावे ऐतिहासिक पुराव्यांच्या कसोटीवर टिकत नसल्याचे स्पष्ट होते.
एनसीईआरटीच्या (NCERT) इतिहासाच्या पाठ्यपुस्तकांमधील बदलांवरील चर्चेदरम्यान जुलै २०२५ मध्येही डॉ. रुचिका शर्मा यांच्या वक्तव्यांवरून मोठा वाद निर्माण झाला होता. त्यानंतर १३ ऑगस्ट २०२५ रोजी ‘न्यूज तक’ या वृत्तवाहिनीने त्यांच्या शिवाजी महाराजांवरील टिप्पणीचा व्हिडिओ प्रसिद्ध केला होता. सध्या व्हायरल झालेल्या क्लिपमध्ये त्या म्हणतात की, शिवाजी महाराज हिंदू धर्मासाठी किंवा मराठा एकजुटीसाठी नव्हे, तर इतर राज्यकर्त्यांप्रमाणे सत्तेसाठी लढत होते; त्यांची ९० टक्के युद्धे मराठ्यांविरुद्ध होती आणि ते मराठे, ‘अहमदनगर किंगडम’ व मुघलांविरुद्ध सारखेच लढले.
९० टक्के युद्धे मराठ्यांविरुद्ध लढल्याचा दावा किती खरा?
सतराव्या शतकात दख्खनमध्ये विजापूरची आदिलशाही, गोवळकोंड्याची कुतुबशाही आणि दिल्लीचे मुघल साम्राज्य या मोठ्या सत्ता होत्या. अनेक मराठा देशमुख आणि वतनदार या सत्तांच्या आश्रयाने आपापल्या प्रदेशात अधिकार गाजवत होते. शिवाजी महाराजांनी स्वतंत्र स्वराज्याची उभारणी सुरू केली, तेव्हा काही स्थानिक मराठा घराण्यांनी आदिलशाही / मुघलांची बाजू घेत विरोध केला, तर अनेक मराठा सरदार आणि मावळे स्वराज्यात सहभागी झाले.
इतिहासकार स्टुअर्ट गॉर्डन यांनी द मराठाज १६००–१८१८ (The Marathas 1600–1818) या ग्रंथात मराठा घराण्यांतील राजकीय स्पर्धा आणि सत्तासंघर्षाचा अभ्यास मांडला आहे. जावळीचे मोरे, मुधोळचे घोरपडे, वाडीचे सावंत, फलटणचे निंबाळकर यांसारख्या घराण्यांशी विविध टप्प्यांवर महाराजांचा संघर्ष झाला, हे ऐतिहासिक वास्तव आहे. मात्र, महाराजांची एकूण युद्धे किती आणि त्यांतील नेमकी किती युद्धे मराठा सरदारांविरुद्ध झाली, याची कोणतीही सर्वमान्य संख्यात्मक यादी इतिहासात उपलब्ध नाही. युद्ध, वेढा, छापा आणि स्थानिक संघर्ष यांची मोजणी कशी केली जाते, यावर आकडेवारी बदलते. त्यामुळे ‘९० टक्के युद्धे मराठ्यांविरुद्ध’ हा दावा कोणत्याही ठोस ऐतिहासिक पुराव्यावर आधारित नाही.
मुघल आणि आदिलशाहीविरुद्धच्या प्रमुख मोहिमा
छत्रपती शिवाजी महाराजांची संपूर्ण लष्करी कारकीर्द पाहता, त्यांचा मुख्य आणि दीर्घकाळचा संघर्ष विजापूरची आदिलशाही, मुघल साम्राज्य, जंजिऱ्याचे सिद्दी आणि पोर्तुगीज या तत्कालीन मोठ्या सत्तांविरुद्ध होता. यातील काही प्रमुख मोहिमा खालीलप्रमाणे आहेत:
वर्ष महत्त्वाची मोहीम / घटना
१६४८ फतेहखानाच्या आदिलशाही सैन्याविरुद्ध पुरंदर परिसरातील संघर्ष
१६५९ प्रतापगड येथे अफझलखानाविरुद्ध निर्णायक मोहीम
१६६० सिद्दी जौहरने पन्हाळगडाला घातलेला वेढा आणि पावनखिंड लढा
१६६३ पुण्यात मुघल सरदार शाहिस्तेखानाच्या छावणीवर धाडसी छापा
१६६४ मुघलांच्या ताब्यातील सुरत शहरावर पहिली मोहीम
१६६५ मिर्झाराजे जयसिंह यांची मोहीम आणि पुरंदरचा तह
१६७० सुरतेवरील दुसरी मोहीम आणि मुघलांविरुद्ध नव्याने संघर्ष
१६७२ साल्हेरच्या मैदानी लढाईत मुघल सैन्यावर मोठा विजय
१६७७–७८ दक्षिण भारतातील (कर्नाटक) स्वराज्यविस्ताराची मोहीम
या सर्व संघर्षांमध्ये सैन्याची विभागणी केवळ धर्माच्या आधारे नव्हती. मुघल आणि आदिलशाही सैन्यात अनेक मराठा व राजपूत सरदार होते, तर शिवाजी महाराजांच्या सेवेतही विविध धार्मिक आणि सामाजिक पार्श्वभूमीची माणसे होती. त्यामुळे तत्कालीन युद्धांचे विश्लेषण करताना राजकीय निष्ठा आणि धार्मिक ओळख यांतील फरक लक्षात घेणे आवश्यक ठरते.
अहमदनगर निजामशाही आणि ‘जौहर व्हॅली’बाबत ऐतिहासिक चुका
व्हायरल व्हिडिओमध्ये डॉ. शर्मा यांनी दोन ठळक ऐतिहासिक आणि भौगोलिक चुका केल्याचे दिसून येते. पहिली म्हणजे महाराज ‘अहमदनगर किंगडम’विरुद्ध लढले हा दावा. प्रत्यक्षात अहमदनगरची निजामशाही इ.स. १६३६ मध्येच संपुष्टात आली होती; त्या वेळी शिवाजी महाराज अवघ्या सहा वर्षांचे होते. पुढे १६५७ मध्ये महाराजांनी जुन्नर आणि अहमदनगर परिसरात ज्या मोहिमा केल्या, तो प्रदेश मुघलांच्या ताब्यात होता. इतिहासकार जदुनाथ सरकार यांच्या शिवाजी अँड हिज टाइम्स (Shivaji and His Times) या ग्रंथातही या घटनांचा उल्लेख मुघल-शिवाजी संघर्षाच्या संदर्भातच आहे. त्यामुळे त्या मोहिमा स्वतंत्र अहमदनगर निजामशाहीविरुद्ध होत्या, असे म्हणणे कालक्रमाच्या दृष्टीने चुकीचे आहे.
दुसरी चूक भौगोलिक नावाची आहे. व्हिडिओमध्ये शर्मा यांनी रायगड आणि जावळीसोबत ‘जौहर व्हॅली’ (Jauhar Valley) असा उल्लेख केला आहे. प्रत्यक्षात सातारा जिल्ह्यातील महाबळेश्वर-जावळी परिसरातील या ऐतिहासिक ठिकाणाचे नाव ‘जोर खोरे’ (Jor Valley) असे आहे.
जावळीचे मोरे घराणे आणि १६५६ ची मोहीम
सातारा जिल्ह्यातील घनदाट जंगलांनी वेढलेले जावळीचे खोरे आणि रायरी (पुढचा रायगड) किल्ला हे देश आणि कोकणाला जोडणारे लष्करीदृष्ट्या अत्यंत मोक्याचे ठिकाण होते. ब्रिटिशकालीन गॅझेटिअर ऑफ द बॉम्बे प्रेसिडेन्सी आणि महाराष्ट्र शासनाच्या सातारा जिल्हा गॅझेटिअरनुसार, जावळीचे मोरे हे विजापूरच्या आदिलशाहीचे पिढीजात वतनदार होते आणि त्यांना ‘चंद्रराव’ हा किताब होता.
समकालीन शिवभारत ग्रंथ आणि सातारा जिल्हा गॅझेटिअरमधील नोंदींनुसार, दौलतराव मोरे यांच्या निधनानंतर गादीच्या उत्तराधिकारावरून वाद निर्माण झाला होता. त्या वेळी शिवाजी महाराजांनीच मदत करून यशवंतराव मोरे यांना जावळीच्या गादीवर बसवले होते (मात्र जदुनाथ सरकार यांनी आपल्या ग्रंथात कृष्णाजी बाजी मोरे यांच्या नावाचा उल्लेख केला आहे). पुढे स्वराज्याचा विस्तार सुरू झाल्यानंतर मोरे घराणे आणि महाराज यांच्यातील संबंध बिघडले. सह्याद्रीचे घाटमार्ग, कोकणचा मार्ग आणि स्वराज्याची सुरक्षितता या दृष्टीने जावळीवर नियंत्रण आवश्यक असल्याने १६५५ पासून या संघर्षाची पार्श्वभूमी तयार झाली आणि एप्रिल-मे १६५६ मध्ये निर्णायक मोहीम पार पडली.
मोरे घराण्यातील मृत्यूंबाबत इतिहासकारांमध्ये मतभिन्नता
या वादातील सर्वात संवेदनशील मुद्दा म्हणजे मोरे घराण्यातील सदस्यांचा मृत्यू. याबाबत इतिहासकारांमध्ये एकमत नाही. जदुनाथ सरकार यांनी शिवाजी अँड हिज टाइम्स मध्ये या मोहिमेतील राजकीय डावपेचांवर कठोर टीका केली आहे. त्यांच्या मांडणीनुसार, जावळी हस्तगत करताना चंद्रराव मोरे मारले गेले आणि त्यांच्या दोन मुलांना पुण्यात नेऊन ठार करण्यात आले. तसेच, जावळी ताब्यात घेतल्यानंतरही प्रतिकार सुरू ठेवणाऱ्या हणमंतराव मोरे यांचा संभाजी कावजी यांच्याशी झालेल्या वैयक्तिक भेटीदरम्यान वध झाल्याची नोंद सरकार यांनी दिली आहे. स्टुअर्ट गॉर्डन आणि सतीश चंद्र यांनीही या मोहिमेतील कपटनीतीवर टीका केली आहे.
दुसरीकडे, महाराष्ट्र शासनाच्या सातारा जिल्हा गॅझेटिअरमधील क्रम काहीसा वेगळा आहे. त्यानुसार मोरे घराण्यातील सदस्य रायरीकडे गेल्यानंतर वाटाघाटी झाल्या आणि पुढे त्यांना ताब्यात घेण्यात आले. कैदेत असताना विजापूरशी गुप्त पत्रव्यवहार केल्याच्या आरोपावरून त्यांना मृत्युदंड देण्यात आला, तर घराण्यातील काही सदस्य निसटून पुढेही स्वराज्याविरोधात सक्रिय राहिले. त्यामुळे जावळीच्या संघर्षात मोरे घराण्यातील सदस्य मारले गेले आणि काही इतिहासकारांनी त्यावर टीका केली, हे सत्य असले तरी ‘चारही मोरे बंधूंना एकाच वेळी क्रूरपणे ठार केले’ हा दावा उपलब्ध ऐतिहासिक नोंदींशी जुळत नाही.
जावळीच्या विजयाचे स्वराज्यासाठी महत्त्व
जावळीच्या विजयाने स्वराज्याचा विस्तार थेट कोकणापर्यंत झाला आणि सह्याद्रीतील अभेद्य घाटमार्ग महाराजांच्या नियंत्रणात आले. या मोहिमेतून मिळालेल्या रायरी किल्ल्याचा पुढे रायगड म्हणून विकास झाला आणि ६ जून १६७४ रोजी तेथेच शिवाजी महाराजांचा राज्याभिषेक पार पडला. जदुनाथ सरकार यांनीही नोंदवले आहे की, या विजयानंतर स्थानिक मावळे आणि लढवय्ये मोठ्या संख्येने स्वराज्यात सामील झाले. मोऱ्यांच्या सेवेत असलेले पुरंदरचे वीर मुरारबाजी देशपांडे हे त्यापैकीच एक प्रमुख नाव आहे.
समकालीन साधने आणि इतिहासलेखनाची कसोटी
शिवाजी महाराजांचा इतिहास समजून घेण्यासाठी जेधे शकावली, कवी परमानंदकृत शिवभारत, समकालीन पत्रव्यवहार, फार्सी व इंग्रजी नोंदी तसेच नंतरच्या काळातील सभासद बखर आणि आधुनिक इतिहासकारांचे ग्रंथ अभ्यासले जातात. मात्र, या सर्व साधनांचा कालखंड आणि दृष्टिकोन वेगवेगळा आहे. त्यामुळे एखाद्या घटनेवरून महाराजांचा संपूर्ण लढा केवळ धार्मिक होता किंवा केवळ सत्तेसाठी ‘मराठा विरुद्ध मराठा’ होता, अशी दोन्ही टोकाची मांडणी इतिहासाचे अतिसुलभीकरण ठरते. जावळीसारखे स्थानिक संघर्ष आणि मुघल-आदिलशाहीविरुद्धच्या मोठ्या मोहिमा या दोन्ही बाबी सतराव्या शतकातील राजकीय वास्तवाचा भाग होत्या.
📌 महत्वाच्या बातम्या
- ‘इस्लाई फाउंडेशन’ ते ‘शहाजी पाटील’ फेक अकाउंट; पैगंबर शेख यांच्यावर बदनामीचे आरोप, सोशल मीडियावर आरोप-प्रत्यारोप
- ४००० कोटींपेक्षा जास्त कमाई करणार! ‘रामायण’ चित्रपटाबाबत अभिनेत्री लारा दत्ताचा मोठा दावा
- महाराष्ट्र एपस्टीन फाईल्स मधील गणेश प्रतिमेच्या वापरावर आक्षेप, सेन्सॉर बोर्डाकडे तक्रार








